Διατροφή

Θερμιδικό έλλειμμα: γιατί η αριθμητική στέκει και το μέτρημα σε προδίδει

Θερμιδικό έλλειμμα σημαίνει λιγότερη ενέργεια από όση ξοδεύεις. Η αριθμητική στέκει, το μέτρημα όχι: υποδηλώνουμε όσα τρώμε, γι' αυτό μετράει ο τρόπος.

Σε αυτό το άρθρο
  1. Αυτό είναι το σημείο που το κόβεις
  2. Γιατί το θερμιδικό έλλειμμα υπάρχει αλλά δεν φαίνεται
  3. Τι δεν πιάνει, και τι σου κοστίζει
  4. Τι λέει η έρευνα για τον τρόπο, όχι για το μέτρημα
  5. Τι υπάρχει μέσα στο πρόγραμμα
  6. Συχνές ερωτήσεις
  7. Πηγές

Το θερμιδικό έλλειμμα δεν είναι μέθοδος αδυνατίσματος, είναι περιγραφή. Περιγράφει την κατάσταση στην οποία η ενέργεια που μπαίνει είναι λιγότερη από αυτή που φεύγει. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας το γράφει με μία γραμμή: το υπερβάλλον βάρος και η παχυσαρκία προκύπτουν από ανισορροπία ανάμεσα στην πρόσληψη ενέργειας από τη διατροφή και στη δαπάνη ενέργειας από τη σωματική δραστηριότητα. Στην ίδια παράγραφο όμως προσθέτει και τη δεύτερη μισή αλήθεια: στις περισσότερες περιπτώσεις η παχυσαρκία είναι πολυπαραγοντική νόσος, με περιβαλλοντικούς, ψυχοκοινωνικούς και γενετικούς παράγοντες.

Και εκεί ακριβώς χάνεται ο κόσμος. Επειδή η εξίσωση είναι σωστή, υποθέτουμε ότι είναι και μετρήσιμη. Δεν είναι. Αυτό το άρθρο είναι για τη διαφορά ανάμεσα στα δύο.

Μία γραμμή πριν προχωρήσουμε. Αν έχεις διάγνωση, αν είσαι έγκυος ή θηλάζεις, ή αν παίρνεις φάρμακα, μίλα πρώτα με τον γιατρό ή τον διαιτολόγο σου. Εδώ δεν δίνονται αριθμοί θερμίδων για σένα προσωπικά, ούτε πλάνο γευμάτων, και δεν πρέπει να δίνονται.

Αυτό είναι το σημείο που το κόβεις

Η σκηνή είναι πάντα η ίδια. Κατέβασες μια εφαρμογή την Κυριακή, γεμάτη καλή διάθεση. Τη Δευτέρα σκανάρεις barcodes. Την Τρίτη ζυγίζεις τη βρώμη. Την Τετάρτη τρως στη δουλειά μια χωριάτικη και το λάδι το βάζεις «με το μάτι», γιατί κανείς δεν σηκώνεται με ζυγαριά μπροστά στους συναδέλφους. Την Πέμπτη κάποια φέρνει τούρτα, κόβεις ένα κομμάτι μικρό και δεν το καταχωρείς επειδή ήταν μικρό. Την Παρασκευή δοκιμάζεις τη σάλτσα τρεις φορές ενώ μαγειρεύεις. Το Σάββατο τρως στης μητέρας σου γεμιστά και δεν υπάρχει τρόπος να μπει αυτό στην εφαρμογή.

Η εφαρμογή λέει ότι έμεινες μέσα στον στόχο έξι μέρες στις εφτά. Η ζυγαριά, τρεις εβδομάδες μετά, λέει το ίδιο νούμερο. Οπότε βγάζεις το μόνο συμπέρασμα που μοιάζει λογικό: ή δεν δουλεύει σε σένα, ή έχεις χαλάσει κάτι μέσα σου.

Δεν έχεις χαλάσει τίποτα. Το νούμερο που κοιτάς δεν είναι μέτρηση, είναι εκτίμηση, και μάλιστα εκτίμηση με γνωστή κατεύθυνση λάθους.

Γιατί το θερμιδικό έλλειμμα υπάρχει αλλά δεν φαίνεται

Η εξίσωση έχει δύο πλευρές, και καμία από τις δύο δεν μπορείς να τη μετρήσεις στην κουζίνα σου.

Η πλευρά που τρως. Η πιο γνωστή μέτρηση αυτού του πράγματος έγινε το 1992 στο New England Journal of Medicine, σε 224 ανθρώπους που ήρθαν για θεραπεία παχυσαρκίας. Μια ομάδα δέκα από αυτούς, εννιά γυναίκες και ένας άντρας, είχαν ιστορικό «ανθεκτικότητας στη δίαιτα»: δεν έχαναν βάρος ενώ ανέφεραν ότι περιορίζουν την πρόσληψή τους κάτω από 1.200 θερμίδες την ημέρα. Οι ερευνητές μέτρησαν τη συνολική τους ενεργειακή δαπάνη και τον μεταβολισμό ηρεμίας με έμμεση θερμιδομετρία. Και τα δύο ήταν μέσα στο 5% των αναμενόμενων τιμών για τη σύσταση του σώματός τους. Ο μεταβολισμός τους ήταν κανονικός. Αυτό που δεν ήταν κανονικό ήταν η καταγραφή: υποδήλωναν την πραγματική τους πρόσληψη κατά 47% κατά μέσο όρο, και υπερδήλωναν τη σωματική τους δραστηριότητα κατά 51%. Οι ίδιοι περιέγραφαν τη διατροφική τους συμπεριφορά ως σχετικά φυσιολογική. Δεν έλεγαν ψέματα. Δεν έβλεπαν.

Δεν είναι εύρημα μιας μελέτης ούτε χαρακτηριστικό «όσων δεν προσπαθούν». Μια ανασκόπηση του 2020 στο Frontiers in Nutrition συγκέντρωσε τι δείχνουν τα εργαλεία αυτοαναφοράς όταν ελέγχονται απέναντι σε αντικειμενικούς δείκτες. Η υποδήλωση της ενέργειας είναι ισχυρή και συστηματική, σε ενήλικες και σε παιδιά, μεγαλώνει όσο ανεβαίνει ο δείκτης μάζας σώματος, και δεν αφορά όλα τα τρόφιμα το ίδιο: η πρωτεΐνη είναι αυτό που υποδηλώνεται λιγότερο. Το συμπέρασμα των συγγραφέων είναι πιο σκληρό από ό,τι θα περίμενες: η αυτοαναφερόμενη πρόσληψη ενέργειας δεν θα έπρεπε να χρησιμοποιείται καθόλου για τη μελέτη του ενεργειακού ισοζυγίου στην παχυσαρκία.

Η πλευρά της ετικέτας. Ακόμη κι αν καταγράψεις τέλεια, καταγράφεις έναν αριθμό που σου έδωσε κάποιος άλλος. Μια μελέτη του 2011 στο JAMA πήρε 269 μερίδες φαγητού από 42 εστιατόρια σε τρεις πολιτείες και τις έκαψε σε θερμιδόμετρο βόμβας. Συνολικά οι δηλώσεις ήταν σωστές, με διαφορά δέκα θερμίδων ανά μερίδα. Το πρόβλημα ήταν στη διασπορά: 50 από τις 269 μερίδες, δηλαδή το 19%, είχαν τουλάχιστον 100 θερμίδες παραπάνω από τη δήλωση, και στις πιο αποκλίνουσες η διαφορά ήταν κατά μέσο όρο 289 θερμίδες. Και υπήρχε σύστημα στο λάθος: όσο πιο χαμηλή ήταν η δηλωμένη θερμιδική αξία, τόσο πιο πιθανό ήταν να είναι υποτιμημένη. Δηλαδή ακριβώς τα πιάτα που διαλέγει κάποια που προσέχει.

Η πλευρά που ξοδεύεις. Αυτή δεν είναι καν σταθερή. Η εξαετής παρακολούθηση των συμμετεχόντων του Biggest Loser, δημοσιευμένη στο Obesity, μέτρησε 14 από τους 16 αρχικούς. Στο τέλος του διαγωνισμού είχαν χάσει κατά μέσο όρο 58,3 κιλά και ο μεταβολισμός ηρεμίας τους είχε πέσει 610 θερμίδες την ημέρα. Έξι χρόνια μετά είχαν ξαναπάρει 41 κιλά, και ο μεταβολισμός ηρεμίας παρέμενε 704 θερμίδες την ημέρα κάτω από την αρχική τιμή. Η μεταβολική προσαρμογή, δηλαδή το κομμάτι της πτώσης που δεν εξηγείται από το μικρότερο σώμα, ήταν 499 θερμίδες την ημέρα. Ο παρονομαστής της εξίσωσής σου μετακινείται όσο τη λύνεις.

Και υπάρχουν πράγματα που κουνούν την πλευρά της πρόσληψης χωρίς να περνούν καν από τη σκέψη σου. Μια ανασκόπηση 18 τυχαιοποιημένων μελετών στο Obesity Reviews βρήκε ότι ο περιορισμός του ύπνου αυξάνει την πρόσληψη τροφής, με ασυνεπείς επιδράσεις στο τελικό βάρος. Μια εβδομάδα με πέντε ώρες ύπνου δεν καταγράφεται πουθενά στην εφαρμογή, αλλά καταγράφεται στο πιάτο.

Το θερμιδικό έλλειμμα, λοιπόν, είναι απολύτως πραγματικό. Απλώς δεν είναι ορατό μέσα από αριθμητική που κάνεις εσύ, με δεδομένα που εκτιμάς εσύ, για ένα σώμα που αλλάζει όσο προχωράς.

Τι δεν πιάνει, και τι σου κοστίζει

Η εφαρμογή καταγραφής

Δουλεύει για δύο τρεις εβδομάδες, σαν φακός. Σου δείχνει πόσο μεγάλες είναι πραγματικά οι μερίδες σου και πόσο συχνά τρως χωρίς να πεινάς. Αυτό είναι χρήσιμο και δεν το ακυρώνει κανείς.

Το λάθος είναι να τη δεις ως ζυγαριά ακριβείας αντί για φακό. Η συνέπεια δεν είναι μόνο ότι δεν χάνεις κιλά. Είναι ότι έχεις πλέον έναν αριθμό που σου λέει ότι κάνεις τα πάντα σωστά, οπότε το μόνο που μένει να φταίει είναι το σώμα σου. Έτσι φτάνει κανείς να πιστέψει ότι έχει «χαλασμένο μεταβολισμό». Στη μελέτη του 1992 οι άνθρωποι που απέδιδαν το βάρος τους σε γενετική αιτία είχαν μεταβολισμό μέσα στο αναμενόμενο. Αυτό που δεν ήταν μέσα στο αναμενόμενο ήταν η καταγραφή τους.

Το πολύ μεγάλο έλλειμμα

Δουλεύει γρήγορα τις πρώτες εβδομάδες, και γι' αυτό είναι τόσο δελεαστικό.

Το λάθος είναι η υπόθεση ότι μεγαλύτερο έλλειμμα σημαίνει καλύτερο αποτέλεσμα, γραμμικά και για πάντα. Η συνέπεια είναι διπλή: η προσαρμογή που μέτρησαν στο Biggest Loser, και η μέρα που το σώμα σου κερδίζει το επιχείρημα. Δεν σπάει η θέληση. Σπάει η βιωσιμότητα, και μετά ακολουθεί η ενοχή, η οποία δεν καίει τίποτα.

Το «καθαρό» φαγητό που δεν χορταίνει

Δουλεύει στα χαρτιά, γιατί ο αριθμός βγαίνει χαμηλός.

Το λάθος είναι ότι μετράει μόνο τη θερμιδική αξία και αγνοεί το αν το πιάτο σε αφήνει χορτάτη. Η συνέπεια είναι το βράδυ. Ένα μεσημέρι με σαλάτα και τίποτα άλλο αγοράζει τέσσερις ώρες και τις πληρώνεις στις έντεκα μπροστά στο ψυγείο, συνήθως με πολύ περισσότερες θερμίδες από όσες γλίτωσες.

Το «θα το κάψω στη γυμναστική»

Η γυμναστική δουλεύει, απλώς όχι για αυτό. Έχει τη δική της αξία, που δεν περνάει από το θερμιδόμετρο.

Το λάθος είναι η αριθμητική της. Στην ίδια μελέτη του 1992, η υπερδήλωση της δραστηριότητας ήταν 51%. Η συνέπεια είναι ότι τρως πίσω την προπόνηση πριν καν κρυώσεις, και το αποδίδεις σε δίκαιη ανταμοιβή.

Η ζυγαριά κάθε πρωί ως κριτής

Δουλεύει ως τάση σε βάθος εβδομάδων.

Το λάθος είναι να διαβάζεις τον θόρυβο της μίας μέρας ως αποτέλεσμα. Νερό, αλάτι, κύκλος, εντερικό περιεχόμενο. Η συνέπεια είναι ότι σταματάς σε μια μέρα που δεν σήμαινε τίποτα, τη στιγμή που κάτι είχε αρχίσει να δουλεύει.

Το Σαββατοκύριακο εκτός καταγραφής

Δουλεύει ως ανάσα από την εμμονή, και η ανάσα χρειάζεται.

Το λάθος είναι να θεωρείς ότι οι δύο μέρες δεν μετράνε επειδή δεν γράφτηκαν. Η συνέπεια είναι μια εβδομάδα που βγαίνει στο μηδέν χωρίς να καταλαβαίνεις γιατί, και πέντε μέρες προσπάθειας που μοιάζουν άκυρες.

Τι λέει η έρευνα για τον τρόπο, όχι για το μέτρημα

Εδώ γίνεται ενδιαφέρον. Αν το μέτρημα είναι αναξιόπιστο, τι απομένει;

Η πιο καθαρή απάντηση ήρθε το 2019 από το Cell Metabolism. Είκοσι ενήλικες νοσηλεύτηκαν στο κλινικό κέντρο του NIH και έφαγαν δύο εβδομάδες υπερεπεξεργασμένη διατροφή και δύο εβδομάδες ανεπεξέργαστη, με τυχαία σειρά. Τα γεύματα ήταν σχεδιασμένα να ταιριάζουν στις προσφερόμενες θερμίδες, στην ενεργειακή πυκνότητα, στα μακροθρεπτικά, στη ζάχαρη, στο αλάτι και στις φυτικές ίνες. Η οδηγία ήταν μία: φάτε όσο θέλετε. Στην υπερεπεξεργασμένη φάση έτρωγαν 508 θερμίδες περισσότερες την ημέρα και πήραν 0,9 κιλά. Στην ανεπεξέργαστη έχασαν 0,9 κιλά. Κανείς δεν μετρούσε τίποτα. Το έλλειμμα και το πλεόνασμα προέκυψαν από το τι υπήρχε στο πιάτο.

Το ίδιο δείχνει και μια από τις μεγάλες μελέτες σύγκρισης διαιτών. Η DIETFITS, δημοσιευμένη στο JAMA το 2018, τυχαιοποίησε 609 ενήλικες σε υγιεινή δίαιτα χαμηλού λίπους ή υγιεινή δίαιτα χαμηλών υδατανθράκων για δώδεκα μήνες. Οι είκοσι δύο ομαδικές συναντήσεις είχαν συγκεκριμένο περιεχόμενο: το χαμηλότερο επίπεδο λίπους ή υδατανθράκων που μπορούσε να διατηρηθεί μακροπρόθεσμα, και την ποιότητα της διατροφής. Δηλαδή ο στόχος που δόθηκε ήταν ποιότητα και βιωσιμότητα. Στους δώδεκα μήνες η απώλεια ήταν 5,3 κιλά και 6,0 κιλά αντίστοιχα, χωρίς σημαντική διαφορά μεταξύ τους. Ούτε ο γονότυπος ούτε η έκκριση ινσουλίνης προέβλεψαν ποια δίαιτα θα πήγαινε καλύτερα σε ποιον.

Δύο μελέτες, ένα συμπέρασμα: το έλλειμμα δεν χρειάζεται να μετρηθεί για να συμβεί. Χρειάζεται να προκύψει από επιλογές που κρατάνε. Γι' αυτό η ερώτηση «πόσες θερμίδες» είναι, στην πράξη, λιγότερο χρήσιμη από την ερώτηση «τι θα φάω την Τρίτη στις οκτώ, όταν θα βιάζομαι».

Τι υπάρχει μέσα στο πρόγραμμα

Η Διατροφή του MorfoFit είναι χτισμένη ακριβώς πάνω σε αυτή τη γραμμή, και το γράφει στην κορυφή της σελίδας: χωρίς ζύγισμα και χωρίς θερμίδες. Δεν υπάρχει ημερήσιος στόχος θερμίδων, δεν υπάρχει μέτρημα, δεν υπάρχει λίστα απαγορευμένων.

Αυτό που υπάρχει είναι οι συνταγές της Έλενας, σε κατηγορίες για πρωινά και smoothies, μεσημεριανό και βραδινό, υγιεινά σνακ, πλάνα ημέρας και ένα e-book συνταγών, με υλικά από το σούπερ μάρκετ της γειτονιάς και εκτέλεση που τελειώνει γρήγορα. Τα πλάνα ημέρας δίνουν σειρά μέσα στη μέρα, όχι νούμερο να πιάσεις. Τα Protein Pancakes με Βρώμη και το Cottage Bowl ανοίγουν δωρεάν με έναν λογαριασμό, χωρίς κάρτα, οπότε βλέπεις τη λογική πριν πληρώσεις. Δίπλα τους στέκονται οι προπονήσεις, με τη δωρεάν Κινητικότητα για πρώτη επαφή, και τα κείμενα ψυχολογίας της Έλενας, για την αναβλητικότητα, την τελειομανία, την αυτοεκτίμηση, το άγχος και τα όρια. Τα γράφει η ίδια, απόφοιτη ψυχολογίας, για όσα ακούει ξανά και ξανά στο στούντιο. Συνεδρίες δεν γίνονται εκεί. Αν σου ταιριάζει ο τρόπος, η συνδρομή τα ανοίγει όλα μαζί.

Αν το πρόβλημα δεν είναι τι τρως αλλά ότι ξαναρχίζεις κάθε Δευτέρα, το άρθρο για το γιατί ξαναπαίρνεις ό,τι έχασες πιάνει τον κύκλο από την αρχή, ενώ αυτό για την αναβλητικότητα πιάνει τη μέρα που δεν πάτησες play. Και αν σε κρατάει πίσω η αίσθηση ότι σου λείπει πειθαρχία, το γιατί δεν είναι θέμα θέλησης λέει τι είναι πραγματικά.

Συχνές ερωτήσεις

Πόσο μεγάλο πρέπει να είναι το θερμιδικό έλλειμμα;

Αυτό δεν το απαντάει άρθρο. Εξαρτάται από το σώμα σου, την ιατρική σου εικόνα, τα φάρμακά σου και τη ζωή σου, και το ορίζει διαιτολόγος που σε βλέπει. Ό,τι νούμερο δεις γραμμένο στο διαδίκτυο για «όλες» είναι εκτίμηση πάνω σε άγνωστο.

Αν δεν μετράω, πώς θα ξέρω ότι είμαι σε έλλειμμα;

Από το αποτέλεσμα σε βάθος εβδομάδων, όχι από την αριθμητική της ημέρας. Η τάση του βάρους σε τέσσερις με έξι εβδομάδες, το πώς πέφτουν τα ρούχα και το πόσο σταθερή είναι η πείνα σου λένε περισσότερα από μια εφαρμογή που υποδηλώνει συστηματικά. Πώς μοιάζει το φαγητό χωρίς μέτρημα το δείχνει το άρθρο για το υγιεινό φαγητό χωρίς δίαιτα.

Ο μεταβολισμός μου έχει χαλάσει;

Σχεδόν σίγουρα όχι με την έννοια που το εννοείς. Στη μελέτη του 1992, οι άνθρωποι με ιστορικό ανθεκτικότητας στη δίαιτα, που απέδιδαν το βάρος τους σε γενετική αιτία, είχαν συνολική ενεργειακή δαπάνη και μεταβολισμό ηρεμίας μέσα στο 5% του αναμενόμενου για τη σύσταση του σώματός τους. Προσαρμογή όμως όντως υπάρχει μετά από μεγάλη απώλεια βάρους, όπως έδειξε η εξαετής παρακολούθηση του Biggest Loser. Είναι διαφορετικό πράγμα από βλάβη, και αν σε απασχολεί σοβαρά, ελέγχεται με εξετάσεις από γιατρό. Το ίδιο ερώτημα από την πλευρά της δίαιτας το πιάνει το άρθρο για τη δίαιτα ή την αλλαγή.

Οι εφαρμογές καταγραφής είναι άχρηστες;

Όχι. Είναι χρήσιμες για λίγες εβδομάδες, ως τρόπος να δεις τι πραγματικά τρως. Γίνονται προβληματικές όταν ο αριθμός τους αποκτά κύρος μέτρησης και αρχίζεις να εμπιστεύεσαι αυτόν αντί για το σώμα σου. Αν ο αριθμός γίνεται βαθμολογία της μέρας, το θέμα είναι η τελειομανία.

Μπορώ να χάσω κιλά χωρίς να κόψω τίποτα;

Μπορείς να χάσεις χωρίς να μετρήσεις τίποτα, που δεν είναι το ίδιο πράγμα με το να μην αλλάξεις τίποτα. Στη μελέτη του NIH κανείς δεν περιορίστηκε και οι θερμίδες που προσφέρθηκαν ήταν ίδιες στις δύο φάσεις. Αυτό που άλλαξε ήταν ο βαθμός επεξεργασίας των τροφίμων, και η διαφορά στην πρόσληψη βγήκε πάνω από 500 θερμίδες την ημέρα από μόνη της. Λιγότερο επεξεργασμένο φαγητό μέσα στην εβδομάδα σημαίνει να μαγειρεύεις δύο φορές.

Γιατί το MorfoFit δεν δίνει στόχο θερμίδων;

Γιατί ένας στόχος θερμίδων για άγνωστο άτομο είναι ταυτόχρονα αναξιόπιστος και εκτός ορίων. Η Έλενα Μαγουλά είναι πιστοποιημένη Pilates instructor, και γι' αυτό η Διατροφή είναι συνταγές και όχι διατροφικό πλάνο. Το εξατομικευμένο πλάνο το φτιάχνει διαιτολόγος που σε βλέπει. Πώς μοιάζουν αυτές οι συνταγές το δείχνουν τα υγιεινά σνακ χωρίς ζυγαριά.

Η γυμναστική φτιάχνει από μόνη της το έλλειμμα;

Σπάνια, και όχι με τον τρόπο που φανταζόμαστε. Στη μελέτη του 1992 οι συμμετέχοντες υπερδήλωναν τη σωματική τους δραστηριότητα κατά 51%, ενώ στη μελέτη του NIH το πιάτο μετακίνησε την πρόσληψη πάνω από 500 θερμίδες την ημέρα χωρίς να αλλάξει τίποτα άλλο. Η γυμναστική αξίζει για δικούς της λόγους. Στην αριθμητική του ελλείμματος όμως, το πιάτο είναι που το κουνάει.

Πότε πρέπει να μιλήσω με επαγγελματία;

Αν έχεις διάγνωση, αν παίρνεις φάρμακα, αν είσαι έγκυος ή θηλάζεις, αν χάνεις βάρος χωρίς να το επιδιώκεις, ή αν η σχέση σου με το φαγητό σε αγχώνει καθημερινά. Τότε το θέμα δεν είναι το έλλειμμα, και το άρθρο σταματά εδώ.

Πηγές

Σχετικά

ΔιατροφήΔίαιτα ή αλλαγή; Γιατί ξαναπαίρνεις ό,τι έχασες

Ξαναπαίρνεις τα κιλά επειδή η δίαιτα τελειώνει, ενώ η πείνα και ο μεταβολισμός δεν γυρίζουν εκεί που ήταν. Ό,τι κρατάει δεν έχει ημερομηνία λήξης.

Όλες οι συνταγές

Φαγητό που τρώγεται σε πραγματική μέρα, χωρίς ζύγισμα και χωρίς απαγορεύσεις.

Από το άρθρο στην πράξη

Οι προπονήσεις, οι συνταγές και τα κείμενα ψυχολογίας ανοίγουν με μία συνδρομή. Η Κινητικότητα ανοίγει με δωρεάν λογαριασμό, χωρίς κάρτα.